Je gokt, je verliest, en je bent failliet.

Bij grootbanken geldt dit devies echter niet. Het probleem is namelijk dat deze bedrijven dusdanig groot, en dusdanig gewichtig, zijn in een economie, dat omvallen hoogst ongewenst is. Het kan de gehele economie op de rand van de afgrond brengen.

Indien deze situatie zich toch voordoet (denk aan Fortis) staat de overheid voor een duivels dilemma: de bank redden, en daarmee belastinggeld aanwenden om de schade te beperken. Of, de bank laten vallen, en daarmee de gehele economie in groot gevaar brengen. We kunnen dit gerust een moreel dilemma noemen (in economische termen moral hazard). Als het goed gaat met de economie, drijft het kapitalisme de winst (en de bonussen) in de zakken van de bankiers. Als het economisch slecht gaat, worden de verliezen gesocialiseerd door de overheid. Privatize the profits, socialize the cost.

Kop jij wint, munt ik verlies.

Een nieuw systeem

Iedereen is het erover eens dat deze machtspositie moet veranderen – maar dat is helaas makkelijker gezegd dan gedaan. Want hoe kunnen we ervoor zorgen dat we minder afhankelijk zijn van banken?

Verscheidene opties doen nu de ronde. Zo denkt de Minister van Financiën, Wouter Bos, aan het verkleinen van banken. Het balanstotaal van ING vóór de crisis was meer dan 1100 miljard euro. Dat staat gelijk aan twee keer het Bruto Nationaal Product van Nederland. En meer dan vijf keer de totale begroting van de overheid. Dat werpt de vraag op: is het wel slim om zulke grote banken te hebben? Misschien is het wel beter als de banken gespecialiseerde “niche” spelers worden, in plaats van universele grootbankiers. Eurocommissaris Neelie Kroes (mededinging) gaf in de afgelopen weken een eerste aanzet; ze dwong de drie grote spelers in Europa die staatssteun hebben ontvangen (ING, Lloyds en RBS), onderdelen af te stoten. Haar strekking: de macht van de grootbanken inperken, en kleine spelers de kans geven de markt te betreden.

Een andere oplossing zou internationaal toezicht zijn. De Duitse kanselier Angela Merkel opperde, samen met haar Franse collega Nicolas Sarkozy, om een “internationaal agentschap” op te richten tegen het huidige “amorele” systeem. Hun portee: als wij internationaal de touwtjes strakker in handen nemen, en tezamen handelen als een grensoverschrijdende bank omvalt of onbehoorlijke risico’s neemt, kunnen we voor meer stabiliteit zorgen. Dat, in combinatie met strikte internationale regels, zou de banken moeten intomen.

Nog een, meer innovatief, idee wordt onder andere door Richard Portes, hoogleraar aan de London Business School, voorgesteld in het NRC Handelsblad van 31 oktober: testamenten maken voor banken. Als we nu al duidelijk maken wie de rekening zal betalen bij een eventueel faillissement, zal het toezicht verscherpen. Immers zullen dan onnodige risico’s niet zomaar worden geaccepteerd door de mensen die worden gedupeerd bij een eventuele ondergang. Nout Wellink, president van De Nederlandse Bank (DNB), vertelde tijdens de ConQuaestor Masterclass dat de Europese toezichthouders zich hierover beraden. Want als er duidelijke resolutieschema’s zijn, waar toezichthouders banken gemakkelijk kunnen onteigenen én ontrafelen – is niks too big to fail.

Er is veel discussie en onenigheid wat er gedaan moet worden aan het huidige, onhandelbare systeem. Wel is iedereen het over één ding eens. Dit is dé tijd om het systeem eens grondig onder loep te nemen. Want als je de machtige, oligarchische bankenlobby de tijd geeft om weer op adem te komen, zal het nog moeilijk zijn om de verandering te bereiken die nodig is.

Let op de volgende vergaderingen van het Basels Comité.

Want als we nu moeten beschrijven hoe onze economie draait hebben we twee keuzes: of de economie is in een recessie (negatieve economische groei) of uit de recessie (terug naar economische groei).

Je bent in de hel, of in de hemel – andere opties zijn er niet.

Vooraanstaand econoom, en Nobelprijswinnaar, Paul Krugman ziet hier – terecht – een probleem. Want ook al laat de economie eindelijk weer groei zien, de werkloosheidcijfers zullen de komende maanden alleen maar verder rijzen (zie grafiek Werkloosheid & BBP).

Nederland na de Grote Recessie

Dat Nederland weer groei vertoont, is hoofdzakelijk toe te schrijven aan de export. Zo wisten exporteurs in het afgelopen kwartaal 45% meer te verkopen aan een aantal Aziatische landen (waar de groei al eerder weer is aangetrokken). Voor het eerst in de geschiedenis heeft Azië een dusdanige impact op onze conjunctuur.

Helaas is er verder voor Nederland vooral nog veel “pijn in de pijplijn”. Bestedingen van bedrijven en consumenten blijven zwak. De wereldhandel laat nog weinig herstel zien (met name de VS en Europa haperen). Het pensioenstelsel staat nog steeds onder druk. En eventueel herstel zal onherroepelijk gedempt worden door stijgende grondstofprijzen en overheden die hun begroting op orde moeten brengen.

Een probleem wat ook sociaaleconoom Anton Hemerijck aanstipt in zijn nieuwe boek, Aftershocks: “een miraculeuze aanjager van de groei is nog niet voorhanden. Wat is immers de pendant van elektriciteit, de auto en de ict-revolutie?”

De verwachting is bijgevolg dat deze situatie van lage economische groei zich nog een tijd zal voordoen – wat betekent dat de vlakke groei de werkloosheid maar mondjes maat zal doen krimpen.

We hebben dus, met andere woorden, een situatie van economische groei met banenverlies. We zitten niet in de hemel. En we zitten ook niet in de hel. We zitten in het vagevuur (“purgatory”).

Deze nieuwe economische situatie zal ook zwaar gaan drukken op het politieke klimaat. Dat is onvermijdelijk. Hopelijk zal dit echter – zoals Jacques Delors, de oud-voorzitter van de Europese Commissie, benadrukte – een tijd inluiden waar “politici vanzelf gedwongen worden andere doelstellingen belangrijk te vinden, zoals de kwaliteit van zorg, de sociale cohesie in een land en het milieu”.

Paradoxaal genoeg, door een overvloed aan krediet.

Het eind van de vorige – en het begin van deze – eeuw was een gouden tijd voor banken. Het systeem leek idyllisch. In de Westerse wereld, en vooral in Amerika, werd veel geleend tegen hoge percentages. Iedereen wilde een nieuwe, betere auto of een nieuw, groter huis.

Aan de andere kant was krediet makkelijk te verkrijgen door lage rentes (via de centrale bank van Alan Greenspan), en de spaardrift van ontwikkelingslanden (o.a. China, wat economisch snel groeide, en waar vanwege het gebrek aan een collectief veiligheidsnet mensen relatief meer geld achterhouden) en sommige ontwikkelde landen (o.a. Japan, door de aankomende vergrijzing).

Banken verdienden goud geld met het simpele 3-6-3 model. Spaargeld tegen 3 procent beheren, voor 6 procent uitlenen, en om 3 uur op de golfbaan staan.  

Helaas werd de concurrentie - zoals te verwachten bij een open markt met dusdanig potentieel - al snel hevig.

De banken zagen langzaam hun winstmarges verdampen. De druk om toch te presteren was hoog; ze moesten nieuwe markten en producten aanboren. Aan de ene kant gingen ze leveren aan mensen die eigenlijk het vermogen niet hadden, maar die toch graag een huis wilden hebben (“subprime loans”). Aan de andere kant gingen de banken nieuwe, complexe producten verzinnen om hun concurrenten te slim af te zijn.

Beide initiatieven liepen echter uit de hand.

De crisis van het krediet

Mensen werden hypotheken aangesmeerd terwijl ze eigenlijk geen perspectief hadden om de rentelasten ook echt te dragen. En producten werden dusdanig complex dat het management niet meer goed wist wat ze nou precies beheerden – laat staan hoeveel risico het met zich meebracht (zelfs bedrijven die zijn gespecialiseerd in het uitrekenen van de risico’s – zoals Standard & Poor’s – zaten er, achteraf bekeken, ver naast met hun risicoberekeningen).

Met de exorbitante risico’s haalden de banken grote winsten in tijden van ongebreideld optimisme. De risico’s hingen echter als een Zwaard van Damocles boven hun hoofd. Het moest een keer fout gaan. De bubbel moest een keer barsten.

Medio 2008 was dit het geval. Nadat de huizenprijzen in Amerika in elkaar klapten, kwamen banken erachter dat hun balanstotaal toch niet zo rooskleurig was als ze dachten. Binnen enkele maanden werden ze gedwongen grote delen van hun balans af te schrijven. Al snel kwam de hele sector onder druk te staan. Het vertrouwen was weg. Hoe kan ik aan een andere bank geld lenen als ik zijn balans niet snap? Plus, ik weet zelf niet eens hoe groot mijn problemen zijn, dus waarom zou ik überhaupt nog geld uitlenen?

De crisis van het krediet was aangebroken.

Banken, en bedrijven, die tijdelijke geldproblemen hadden, kwamen snel in de problemen. Op de rand van de afgrond zelfs.

Fortis is een perfecte illustratie. Met een grote overname die drukt op de balans (ABN Amro), terwijl het internationale betalingsverkeer was bevroren, had Fortis grote moeite om aan haar korte termijn verplichtingen te voldoen.

Dat werpt de vraag op: hoe lossen we dit op? Hoe zorgen we dat niet de symptomen worden aangepakt (de tijdelijke bevriezing van kredieten), maar de kern van het probleem? Daarover later meer.

De VVD bijt de spits af met een nieuw campagnefilmpje waarin de economie centraal staat. Begeleid door dramatische muziek worden beelden getoond van Mark Rutte die in 2008 al aangeeft dat er een crisis aankomt. In hetzelfde filmpje zien we Wouter Bos en Jan Peter Balkenende zeggen dat het allemaal wel meevalt. De VVD concludeert hieruit dat zij alles zagen aankomen, terwijl het kabinet “zijn kop in het zand stak”.

Dat maakt Rutte volgens het filmpje geschikt, en Bos en Balkenende ongeschikt, om ons land door de crisis te leiden. Rutte wist per slot van rekening wat er moest gebeuren. Het is interessant (misschien zelfs moedig) dat de liberale partij de crisis tot campagne punt probeert te bombarderen. Zeer veel mensen vinden immers dat een te ver doorgeschoten liberalisering van de bankensector tot de huidige crisis heeft geleid. Zouden al die mensen ook vergeten zijn wat de VVD nog meer zei toen de crisis begon?

De VVD stelde bijvoorbeeld – bij monde van fractievoorzitter Rutte – in de tijd waaraan het filmpje refereert (begin 2008) tot meer dan een jaar daarna (februari 2009), nog vrolijk dat er vastgehouden moest worden aan de Zalmnorm van 2 procent.

Voor de duidelijkheid: dat betekende indertijd een bezuinigingsslag van 40 miljard binnen twee jaar.

Om dit in perspectief te plaatsen: 40 miljard staat gelijk aan de som van de begrotingen van de ministeries van Defensie (8,1 miljard), Economische Zaken (2,7 miljard), Jeugd en Gezin (6,5 miljard), Justitie (5,9 miljard) Landbouw (2,5 miljard), Verkeer en Waterstaat (12,1 miljard) en VROM (1,3 miljard). En dan nog steeds moeten we ergens een miljard vinden om de 40 miljard te halen.

Rutte heeft er nooit over uitgewijd hoe hij de gewenste miljarden op tafel zou krijgen. Hij weigerde in de Tweede Kamer zelfs tot 25 keer toe de vraag te beantwoorden hoe de VVD 40 miljard euro in minder dan twee jaar tijd denkt te besparen.

Mellonomics in de Polder

Maar ook over het effect van de bezuinigingen liet Rutte weinig los.

Elke econoom weet namelijk dat als de economische klap dusdanig groot is dat we in een “liquidity trap” komen (mensen durven hun geld niet uit te geven, iedereen spaart, zelfs als rente percentages rond de nul komen te liggen), monetair beleid feitelijk geen effect meer heeft. Je kunt immers niet een rentepercentage van minus 5 procent rekenen om de mensen weer aan het lenen te krijgen. Op een dergelijk moment is fiscale stimulering essentieel om de klap te verzachten. Bezuinigen, aan de andere kant, zal de vraaguitval alleen maar verder vergroten. Heeft Rutte geen lering getrokken uit de geschiedenisboekjes?

In 1932 (net voor het uitbreken van de Grote Depressie), sprak de toenmalige Minister van Financiën van de Verenigde Staten, Andrew Mellon, de fameuze woorden:

 “[Economic panic] will purge the rottenness out of the system. High costs of living and high living will come down. People will work harder, live a more moral life. Values will be adjusted, and enterprising people will pick up the wrecks from less competent people.”

Mellon stelde dus: als wij maar zorgen dat de overheidsfinanciën gezond blijven, en ons verder terugtrekken uit de economie (dus veel bezuinigen), dan zal de economie uiteindelijk zichzelf “reinigen”.

Het resultaat van Andrew Mellon’s bezuinigingsslag? Een extra push richting de ergste economische malaise in de moderne geschiedenis.

Politiek uit de Crisis komen

Rutte heeft de laatste maanden in de gaten gekregen dat zijn aanvankelijke reactie op de crisis niet klopte. Hij draaide als een ballerina zo snel 180 graden. Een maand nadat hij Van Geel zwart maakte omdat hij “de rekening naar toekomstige generaties doorschuift”, vindt Rutte een begrotingstekort van iets minder dan 4 procent opeens wel acceptabel. Kortom: dat draconische bezuinigingsbeleid is toch niet nodig.

Wist Rutte dus toch niet zo goed hoe het economisch ervoor stond, zoals in het filmpje wordt beweerd? Of sloeg hij gewoon oprecht de plank mis? Wanneer Rutte nu pretendeert dat hij de oplossing paraat had in 2008, doet hij wel een erg groot beroep op het korte termijn denken van de politiek.

Volgens de grondbeginselen van de PvdA is solidariteit feitelijk de “bereidheid om verantwoordelijkheid te dragen voor elkaars lot”. Onder het parool “de sterkste schouders dragen de zwaarste lasten”, wil de partij (positieve) vrijheid en gelijkheid bewerkstelligen.

Maar in de Amsterdamse wijk Zeeburg reageerde vooral jongeren sceptisch.

Toen ik een groepje jongens aansprak dat aan het voetballen was, reageerde één jongen (18-20) fel.

“Solidariteit? Dat is kapotscheef. Ik werk hard, maar moet mijn geld geven aan mensen die op de bank televisie zitten te kijken.”

Een andere jongen (±25), gaf ook aan twijfels te hebben over het concept.

“Verbonden? Nee, hoe kun je verbonden zijn als de ene helft van de samenleving profiteert van de andere kant van de samenleving?”

En:

“Ik ben solidair, ik wil graag geven. Maar solidariteit komt van twee kanten. Iedereen moet zijn best doen.”

In de wijk Zeeburg twijfelt de Y-Generatie over solidariteit; de meningen lopen uiteen. Oudere generaties in dezelfde wijk vertonen een meer eenduidig plichtsbesef.

“Ik zie het als een plicht om belasting te betalen. Een plicht om ook kansen te bieden aan mensen die het moeilijk hebben.”

“Ik wil in een Nederland wonen waar iedereen gelijke kansen krijgt.”

Binding 2.0

In essentie wordt solidariteit gedragen door twee fundamenten: lotsverbondenheid en saamhorigheid. Als wij een gezamenlijk doel hebben, en als wij affiniteit met elkaar hebben, dan – zo luidt de assumptie – zijn wij bereid om elkaar te helpen.

Als echter één van de twee pilaren scheurtjes vertoont zal ook de gehele structuur wiebelen. En dat lijkt nu het geval te zijn, in een tijd van internationalisering, vervagende grenzen en breed gevoelde onzekerheid (nou valt de DSB bank weer om, wie is de volgende?)

De “binding” van onze samenleving lijkt tanende.

Steeds meer mensen werken zelfstandig, steeds minder mensen werken in een groep met allemaal dezelfde arbeidsvoorwaarden. Ook op individueel niveau is de versplintering dus groot. En door een toenemende invloed van de marktwerking, is het verschil tussen de succesrijken en kansarmen, tussen winnaars en verliezers, alleen maar groter aan het worden.

Ik ken miljonairs, en ik ken alleenstaande moeders die bijna in aanmerking komen voor een wekelijks pakket van de voedselbank. Met wie voel ik me verbonden? En: zijn zij met elkaar te verbinden?

De weg naar Solidariteit

De PvdA – die in deze binding de maakbaarheid van de samenleving ziet – moet gaan uitzoeken hoe solidariteit wél goed is uit te leggen aan de nieuwe, twijfelende generatie.

Het verhaal van de sociaal democraten is misschien wel actueler dan ooit. Want, zoals Geert Mak uiteenzette in het NRC Handelsblad van afgelopen weekend: “[de hardwerkende Nederlander is] woedend en diep gekwetst, omdat hun gezwoeg totaal niet wordt gezien, laat staan gewaardeerd”.

Die observering slaat de spijker op zijn kop. De PvdA is namelijk blijven hangen in het verhaal wat ze heeft bereikt (e.g. tegenhouden van ontslagrechtversoepeling). Terwijl het – juist nu – moet uitleggen voor wie ze dit heeft bereikt.

Voor de postbode die al dertig jaar uitstekend zijn werk doet, maar nu het slachtoffer dreigt te worden van de liberalisering van de postmarkt.

Of voor de moeder met twee kinderen die bikkelhard werkt, haar werk goed doet, maar in de bijstand dreigt te geraken – alleen omdat een manager graag zijn efficiëntie doelstellingen wilt halen.

Het wordt – met andere woorden – tijd dat de partij weer duidelijk laat zien dat ze vecht voor de mensen die echt steun nodig hebben, en niet voor de mensen die inderdaad kapotscheef zijn. Want alleen zo kun je solidariteit tussen mensen, en generaties, in stand houden.

Met die slagzin probeerden de Liberalen in Duitsland stemmen te trekken bij de landelijke verkiezingen. De redenering van de partij, die ook door onze VVD wordt onderschreven, is in essentie simpel. Als ik van elke euro die ik extra verdien, 45% in plaats van 55% moet afdragen aan belastingen wordt mijn arbeid meer beloond. Ondernemerschap krijgt zo een extra impuls.  

De Liberale Partij FDP heeft het goed gedaan bij de recente Bondsdagverkiezingen, met een fundamentalistisch liberaal programma. De FDP stelt dat de overheid zich terug moet trekken uit de economie (bijvoorbeeld door minder sociale projecten te financieren en premies te minimaliseren). Wanneer de overheid ophoudt mensen voor te trekken (of te “pamperen”) kan de markt zelf zorgen dat de poppetjes op de goede plek komen. Meritocratie op zijn best. “Arbeit muss sich wieder Lohnen”.

Vraag is: werkt het ook in de praktijk? 

Twee observaties zijn van toepassing op het liberale adagium. 1) Vaak is equality of opportunity een fabeltje. 2) En gelijkheid gebaseerd op marktkrachten kan desastreuze gevolgen met zich meebrengen.

Marktgelijkheid?

Allereerst 1), equality of opportunity. De basis van het liberalisme is de stelling dat iedereen gelijke kansen heeft. Die gelijkheid wordt bereikt door alle barrières die de overheid creëert weg te trekken (en daardoor vriendjespolitiek te minimaliseren).

De vraag is alleen in hoeverre de markt voor gelijkheid kan zorgen. Zijn mensen niet bevoorrecht als ze in een goede wijk wonen? Of benadeeld bij het tegenovergestelde? En, in hoeverre is iemand bevoordeeld als hij/zij over “oud-geld” (oftewel een vermogen) beschikt? De verschillen in startsituatie zijn in de praktijk wel erg groot.

Zelfs Usain Bolt wint geen 100 meter sprint als zijn tegenstanders 50 meter voorsprong krijgen.

Het doel heiligt de middelen

Aan de andere kant 2), zijn er ook plekken waar de gelijke markt enigszins in de buurt van het ideaal van een liberale arbeidsmarkt komt. Een goed voorbeeld daarvan is investment banking.

Deze banken, die financieel advies verschaffen en intermediair in de kredietmarkt zijn, volgen het ideaal van equality of opportunity. Het onderliggende parool is: “Wij nemen liever iemand aan met meerdere kinderen en een torenhoge schuldenlast dan iemand die nog geen enkele tegenslag in zijn leven heeft gehad. Die mensen zijn pas echt ambitieus.”

Recentelijk kreeg ik de kans om verscheidene investment banks van binnen te bekijken, en te onderzoeken. Een rondje op de werkvloer liet zien dat geen specifieke achtergrond noodzakelijk was; werknemers met uitzonderlijke studieresultaten waren de uitzondering, niet de regel. Wel hadden ze één ding gemeen: ze hadden allen een ijzersterke motivatie en onverzadigbare drang om te slagen.

Dit lijkt een perfecte meritocratie. Helaas kan de markt verkeerde incentives naar voren halen. Een recruiter van een toonaangevende bank illustreerde dit met de woorden: “wij zoeken mensen die de top willen halen, en daarvoor indien nodig de messen slijpen”. Het doel heiligt de middelen.

Leren van onze fouten

Deze (enigszins simplistische) modelleringen van de werkelijkheid geven goed weer hoe moeilijk het is om marktkrachten goed te laten werken. Toch blijken veel kiezers van de liberale punchline gecharmeerd.

Politieke waarneming: op het moment dat de elite in de Westerse landen onder vuur ligt, en (dus) de ontevredenheid met zittende kabinetten en overheidsbeleid groot is, trekken de oude slogans van het liberalisme opnieuw veel kiezers. Hoe je ze in de praktijk waar moet maken is een andere zaak.