Meest beklijvende feit van de avond is de interessante tegenstelling die zichtbaar wordt tussen de heren Spong en Anker omtrent de maatschappelijke functie die het strafrecht zou moeten vervullen. Spong is van mening dat eenieder die in onze maatschappij de grenzen overschrijdt, ook een politicus, ter verantwoording moet worden geroepen voor het gerecht. Juist iemand met een publieke functie heeft een voorbeeldrol en zou zich niet schuldig moeten maken aan wettelijk strafbare feiten als belediging en racisme. Anker betoogt dat er in Nederland juist te vaak en te snel wordt gegrepen naar het strafrecht, hier zou zijns inziens enkel in het uiterste geval gebruik van moeten worden gemaakt. Hij vindt dat politieke kwesties dienen uitgevochten te worden op het politieke podium en niet in de rechtszaal. Ook wijst hij erop dat de gevolgen van het proces tegen Wilders waarschijnlijk alleen maar in het voordeel van de aangeklaagde zullen uitpakken. Deze kan zich dankzij dit proces namelijk profileren als martelaar van de vrije meningsuiting een rol waarin gemakkelijk kiezers te winnen zijn. Ook denkt hij dat dit de keuze van Wilders voor advocaat Moszkowicz (deels) verklaart. Anker denkt dat Wilders via deze relatief uitbundige advocaat meer media aandacht en tijd denkt denkt te winnen en zo het proces doeltreffender als campagne instrument kan inzetten. Jammer genoeg lukt het de academie niet de twee hoge heren zodanig in de hoek te drijven dat een van hen zich genoodzaakt ziet de studio moet verlaten. Gelukkig zijn er meer doelwitten..

Marco Pastors vindt dat de vrijheid van meningsuiting een recht is dat met name bestemd is voor nieuwe geluiden in onze maatschappij. Jammer genoeg merkt hij dat de zittende macht alle middelen aangrijpt waaronder justitie, om een nieuwe geluid de mond te snoeren. Ook hij weet stand te houden ondanks onze aanwezigheid.

Uiteindelijk blijkt het Jonas Staal te zijn die na enige tijd bezwijkt onder de torenhoge druk van de academie. Aanvankelijk ontspannen en zelfs lichtelijk gedesinteresseerd ogend, stijgt het hem plotseling naar het hoofd en besluit hij geen verdere risico’s te nemen en weg te lopen. Dat geeft de BKB Academie 10 een Television-Run-Away-Bodycount van 2. Zeker geen slechte score en al helemaal in aanmerking genomen dat het jachtseizoen nog niet voorbij is. U lacht nu misschien, maar men kan het toch geen toeval meer noemen dat zodra de BKB Academie ergens aanwezig is, mensen niet weten hoe snel ze uit het zicht van de camera’s moeten verdwijnen.

De avond eindigt in een nagesprek met Wim Anker waarin hij nogmaals de maatschappelijke verantwoordelijkheid van het strafrecht relativeert. Hij wijst op de gevaren die het verbieden van een mening of beweging met zich meebrengt. Die gaat dan namelijk ondergronds en wordt vervolgens alleen maar radicaler en minder traceerbaar. Plotseling evolueert het vraaggesprek naar een lovende preek over de advocatuur die eindigt in extatische kreten en in de lucht geheven handen. Deze loftuitingen zal ik u niet onthouden en daarom zal ik deze blog over de NOVA College Tour afsluiten met dezelfde woorden als Anker deed aan het einde van zijn liefdesverklaring aan zijn vak: Laat ons juichen!

Bekijk de uitzending

Sinds de eerste editie in 1980 is de jaarlijkse publicatie van de “Press Freedom Index” één van de belangrijkste peilers als het gaat om de vrijheid van meningsuiting. De meting, georganiseerd door “Freedom House”, is een internationale meting naar de mate van onafhankelijkheid waarmee de media informatie naar buiten kan brengen via papier, televisie en internet. Het gaat dus niet alleen om de vrijheid die de media al dan niet heeft om te schrijven en te vertellen wat ze wil maar ook de mate van invloed die de regering en niet-staats groeperingen uitoefenen op de media en zo onafhankelijke verslaggeving bemoeilijken.

Het gehele landschap wordt verdeeld in drie categorieën: legal-, political- en economic environment. Er wordt gekeken naar de wettelijke vrijheid van de media, de mate waarin de politiek haar bespeelt en de economische factoren die van invloed zijn op de toegang tot informatie. Deze worden alle apart beoordeeld door plaatselijke specialisten aan de hand van de gebeurtenissen van dat kalender jaar.
Aan de hand van deze drie peilers kan een land strafpunten krijgen, hoe meer strafpunten, hoe lager de uiteindelijke ranking. Vervolgens worden alle landen aan de hand van hun score onderverdeelt in de categorieën “free”(rating<30), “partly free”(31-60) en “not free”(>60).

Na twee decennia (vanaf 1980) van vooruitgang is de vrijheid van pers sinds 2001 steeds verder onder druk komen te staan. Volgens de laatste meting leeft slechts 17 procent van de wereldbevolking in een land waar men kan spreken van een vrije pers. Met name in zuid-oost Azië, het midden-oosten en de voormalig Sovjet-landen wordt de informatie stroom steeds minder onafhankelijk en vrij en steeds meer bevuild door belangen van derden. Een onafhankelijke pers draagt bij aan een controleerbare en betrouwbare regering, een grotere economische ontwikkeling en een beter geïnformeerde bevolking, noodzakelijk voor een gezonde democratie. Ze vormt de brug tussen verschillende werelden binnen onze maatschappij zoals politiek, justitie, kunst, wetenschap en economie en zorgt ervoor dat zij hun respectievelijke wijsheden met elkaar kunnen uitwisselen en verbinden. Daarbij is de beperking van de vrijheid van de pers vaak een van de eerste indicatoren als regeringen van plan zijn andere democratische instituten aan te vallen.

De ranglijst van 2009 wordt aangevoerd door IJsland (met een rating van 9), gevolgd door het Scandinavische kwartet (rating 10 en 11); op de laatste plaats staat Noord Korea (rating 98). Nederland (rating 13) neemt, samen met Andorra en Zwitserland, de gedeelde achtste plek in. De top tien bestaat sowieso enkel uit de kleinere en/of minder dichtbevolkte West-Europese landen. Opvallend is de goede score van een land als Jamaica (rating 15) dat zich daarmee boven landen als Duitsland (rating 16), Amerika (rating 18), Engeland (ranking 19), Japan (rating 21), Spanje (24) en Italie (32) plaatst. Italië staat dan ook wel opvallend laag voor een land dat al lang deel uit maakt van het rijke Westen. Intussen heeft het “Freedom House” Italië zelfs onderverdeelt in de categorie “partly free”.

Hier vind je een interactieve kaart waarop je gemakkelijk alle scores van de beoordeelde landen kan vinden. Ook kan je bij (volgens mij) alle landen een verslag vinden over de stand van zaken van de media en haar vrijheid in het desbetreffende gebied. Dit is nog een kaart van 2008 omdat er via de kaart van 2009 van veel landen nog geen rapport te vinden is.

Underground werd in 2008 geschreven door de Oostenrijkse Nobelprijs winnares voor de literatuur Elfriede Jelinek. Het stuk, met als originele Duitstalige titel “Die Kontrakte des Kaufmans, eine wirtschafts Komödie”, (wat zoveel betekent als de contracten van de koopman, een economische komedie ) schreef Jelinek voor en tijdens het uitbreken van de economische crisis en heeft ergens ook een zekere profetische tinteling. In het stuk beschrijft ze op satirische wijze de teloorgang van onze moderne kapitalistische maatschappij door ons aller hebzucht. Lees meer, let op, veel meer..

Jelinek neemt het in dit werk deels op voor de minder kapitaal krachtige groep binnen onze systeem omdat de macht en invloed niet in hun handen lag terwijl zij uiteindelijk wel de meeste gevolgen zouden dragen. Maar ontziet de gewone man zeer zeker niet en spreekt hem aan op het feit dat ook hij er, door het speculeren op de beurs, beter van dacht te worden.
Het stuk is in haar oorspronkelijke vorm een ongeveer 300 pagina’s lange monoloog waar je gemakkelijk 6 uur theater van zou kunnen maken. Jelinek verwacht niet van de regisseur dat dit allemaal in deze vorm wordt opgevoerd, maar beschouwt dit als de verantwoordelijkheid en de vrijheid van de theatermaker. Die moet zelf schrappen en zelf personages invoegen waar hij of zij dat nodig vindt.

Het stuk bestaat uit 4 delen. Het eerste deel, genaamd koor der werknemers, gaat kort door de bocht, over de kleine man die het kleine beetje geld dat hij had, heeft verloren op de beurs tijdens de economische crisis. De aandelen waar hij zijn geld in had geïnvesteerd zijn gekelderd, vervolgens blijft hij met niets achter. Hij heeft zich ingelaten met krachten die veel groter zijn dan hem en waar hij geen invloed op had, hij is door hen gebruikt en vervolgens afgedankt. Hij blijft  achter zonder geld en dus ook zonder invloed, aanzien en zekerheid. Oninteressant voor onze kapitalistische maatschappij omdat hij al zijn kapitaal en daardoor ook zijn waarde is verloren.

Deel twee, koor der grijsaard genaamd, gaat over dezelfde crisis, maar wordt nu bekeken vanuit een ander gezichtspunt, die van een machtigere en rijkere klasse, de bankiers. Jelinek toont ons de dol gedreven hebzucht en de boven alles gaande en vernietigende resultaatgerichtheid die  lijkt bezit heeft genomen van deze mensen. Zij zien geld als een geloof en gebruiken dit als moraal doorheen al hun handelen. Een handeling die ten goede komt van het geld is volgens hun zienswijze altijd moreel te verantwoorden. Een kapitalistische kruistocht.

In het derde deel begeeft het stuk zich op een abstracter niveau. Hier vind een soort innerlijke discussie plaats tussen verschillende engelen, zoals de engel der gerechtigheid, de engel der onrechtvaardigheid en de engel der tevredenheid, over de grotere achterliggende krachten. Ze zoeken naar de waarden, redenen en gevolgen van het geld en het  kapitalisme en trachten een nieuwe vorm van zingeving te vinden voor dit systeem. Ook worden we erop gewezen dat het niet het geld maar het systeem is en dus wijzelf  die deze wantoestanden veroorzaken. En dat wij allen betrokken zijn bij en dus ook allen deels verantwoordelijk zijn voor de wantoestanden die plaatsvinden.

Tijdens het laatste bedrijf komt de meest concrete en ook theatrale verhaallijn naar voren. In dit bedrijf wordt beschreven hoe een man zijn gezin uitmoordt omdat hij hen de schande van het faillissement van zijn bedrijf wil besparen en hen zelf om deze zelfde reden ook niet meer onder ogen durft te komen. Hij wordt hierin aangevallen, bevraagd en bewonderd  door een soort van kapitalistische gieren of een verharde nieuwe generatie. Ze prijzen hem omdat hij zijn eigen kinderen en vrouw heeft geofferd voor het geld en het hiermee boven alles stelt, aan de andere kant minachten ze hem omdat hij al zijn geld is verloren en dus volgens hun alles aan geld gerelateerde zienswijze niets meer waard is. Hij is een mislukkeling want hij bezit niets meer. Zijn bestaansrecht is door zijn niet-bezitten verdwenen. In dit laatste deel proef je ook een soort verwijt/aanklacht van een jongere jegens een oudere generatie, die hen aansprakelijk stelt voor de wantoestanden die er plaatsvinden en de problemen die de ouderen hebben veroorzaakt maar waar zij mee worden opgescheept.

Maar naast een aantal van de hierboven genoemde vragen duiken er nog meer interessante queesten op in Jelineks toneelstuk. Zo kaart ze in deel twee de tegenstelling tussen onze democratie en de vrije markt economie aan. “De staat wikt maar wij beschikken”. In onze samenleving komt het geregeld voor dat de politiek zich moet voegen naar de wil van de grote multinationals omdat zij door de tijd heen veel macht en invloed hebben verovert. In plaats van een democratie waarin alle burgers gelijk zijn vertegenwoordigd, stevenen we nu meer en meer af op een maatschappij waarin grote bedrijven, die enkel uitzijn op hun eigen winstmaximalisatie, het voor het zeggen hebben.
 Überhaupt een merkwaardige tegenstelling een democratie waarin alle stemmen gelijk zijn die hand in hand gaat met een economie waarin alle mensen ongelijk zijn verdeeld wat betreft zeggenschap, macht en rechten door het geld.

Nog iets anders binnen ons kapitalistische gedachtegoed waar evenzeer vraagtekens bij gesteld kunnen worden volgens Jelinek is onze visie ten opzichte van welvaart en welzijn. Velen zijn ervan overtuigd dat een stijging van de welvaart onlosmakelijk ook een stijging van ons welzijn teweeg zou brengen. Terwijl een grotere ontwikkeling (in materialistische zin) niet altijd meer welzijn met zich mee hoeft te brengen. Het onvoorwaardelijke streven naar materiële vooruitgang brengt namelijk ook nadelige effecten met zich mee. Het kan namelijk ook zeer destructief werken. Kijk naar de milieu problematiek of de krediet crisis.

Een keuze voor een meer liberale markt zorgt ook voor een ongelijkere verdeling van macht en rijkdom. Groepen met meer kunde en middelen zullen hun voorsprong steeds verder kunnen uitbouwen. Zo leidt een liberale markt niet tot een stimulans voor alle mensen, het leidt zo namelijk ook tot de uitsluiting van bepaalde groepen. Omdat zij zo verder worden weggedrukt in hun achtergestelde positie. Op deze manier kunnen zij zich nog lastiger ontwikkelen en kunnen hun talenten in mindere mate een toevoeging vormen voor onze maatschappij.

Zoiezo zijn de effecten van materiële polarisatie altijd niet gunstig voor onze economie, zo ontstaat er hierdoor namelijk ook een kleinere afzetmarkt. Als er minder kapitaal is bij de consumenten betekent dit ook dat de inkomsten van de bedrijven zullen dalen omdat hun klanten minder te besteden hebben en hun afzetmarkt smaller is. De vraag bepaalt nou eenmaal ook het aanbod.

Bovenal stelt Jelinek haar vraagtekens bij de zogenaamde vrijheid in ons liberale systeem. Toen begin jaren ’90 het Russische communisme viel, werd beweerd dat dit het einde was van een strijd tussen twee ideologieën en dat het liberalisme als overduidelijke en terechte winnaar uit de bus was gekomen. Als je tegenwoordig refereert aan een alternatief systeem, word je meestal direct in de communistische hoek geplaatst en word je er vervolgens aan herinnerd dat dit enkel leidt tot moord, doodslag en verderf. Terwijl er dagelijks ook dit soort excessen worden veroorzaakt door de o zo geweldige vrijheid in onze liberale systeem. Twee maal dus een onterechte reactie dus.
   Shell die mensen in Afrika laat werken tegen compleet ridicule lonen en dit vervolgens moreel goed durft te keuren omdat er nergens anders werk is in die regio werk is te vinden en dat zij dan toch zo aardig zijn geweest om er een (vervuilende) fabriek neer te zetten en zo banen voor de bevolking te creëren. En dat alle mensen in deze vrije wereld toch vrij zijn om zichzelf te ontwikkelen en dat daardoor elke verworven rijkdom een eigen verdienste is. Dit is uiteraard door de fundamentele materiële ongelijkheid niets meer dan een gewetensillusie.

Het is niet voor niets dat mensen die opgroeien in minder bedeelde kringen vaak ook in dit milieu blijven steken. En dat kinderen uit Oud-zuid via het Barleus en de vriendjes van hun ouders uiteindelijk wel een goede baan krijgen. De reden dat mensen in een uitzichtloze situatie blijven steken, is niet omdat ze het niet zo erg vinden of omdat ze geen dromen hebben van of behoefte hebben aan een groter materieel bezit. Ze weten niet hoe. En het lukt ze simpelweg niet om zich omhoog te werken omdat ze niet de contacten, financiële uitgangspositie, sociale vaardigheden en via opvoeding en omgeving verworven intelligentsia en kunde hebben meegekregen.

Het is in ieder geval moreel niet goed te praten dat iemand die elke nacht lange zware uren in de uitlaatgassen aan het wegdek werkt minder verdient dan een advocaat, die vanuit zijn comfortabele stoel (comfortabel maar bovenal ook goed ondersteunend voor de onderrug) uitkijkend over de gracht zijn dossiers doorbladert. Zelf zegt hij dat hij dit heeft verdient omdat hij zo lang heeft moeten studeren daarentegen beweert hij op elke studentikoze borrelbabbel dat de studententijd de mooiste tijd van zijn leven was.

We leven in een dolgedraaide individualistische maatschappij waarin ons overlevingsinstinct wordt aangesproken door de angst geen geld te hebben en zo onze macht, invloed en veiligheid te verliezen. We leven in een maatschappij waarin er vanuit wordt gegaan dat ieder mens eigen rechter kan spelen en dat het streven naar individuele ontwikkeling uiteindelijk ook ten goede zal komen van het collectieve welzijn. Er is uiteraard niets mis met concurrentie maar dit kan vanaf een zekere hoogte ook vernietigend werken niet enkel voor de zwakkeren maar ook voor de gehele groep omdat er een mogelijkheid moet bestaan waarin deze (tot op zekere hoogte eerlijke) concurrentie kan blijven plaatsvinden. Een rauw kapitalistisch systeem kan zonder correcties zo namelijk ook, net als het communisme en het fascisme, lijden tot een dictatuur.

Wie is de mens überhaupt om erover te mogen oordelen wie meer waard zou zijn en wie dus meer zou mogen verdienen? En wat zijn dan onze maatstaven? Moeten we dan genoegen nemen met een maatschappij waar iedereen maar de ander moet verdringen om zijn eigen plaatsje veilig te stellen. En waarheen leidt deze “vooruitgang” ons dan. Is dat een betere wereld?

Jelinek vindt de vrije markt in ieder geval geen eerlijke rechter en ik denk dat daar ook genoeg voorbeelden voor zijn te noemen. Van de gouden handdruk tot de derde wereld tot de milieu crisis.
                                                                        De Mens heeft behoefte aan een geloof en dat moet blijkbaar grotere thema’s bevatten dan het zoveel mogelijk verbeteren van je eigen positie.

Er wordt vaak van uitgegaan dat geld het enige is waar de mens zich voor zou willen inzetten, terwijl dit in feite klinkklare onzin is. Er zijn genoeg  mensen die iets gaan studeren met andere redenen dan het vooruitzicht van een goed betaalde baan. Het is in die zin ook naïef om te denken dat geld de enige drijfveer zou kunnen zijn achter het menselijk handelen.

Ook is het vreemd dat vaak wordt beweert dat men enkel bevrediging haalt uit dingen die direct in ons eigen voordeel zijn. Het is eigenlijk geen probleem als je, om jezelf beter te voelen, geld geeft aan goede doelen. Je handelt hier uit eigen belang omdat je er gelukkig van wordt, maar deze voldoening bereik je via het geluk van een ander en is niet direct aan de verbetering van je eigen situatie te wijten, sterker nog, die gaat, eigenlijk, achteruit.

Ik zou nog lang kunnen vertellen over de speelstijl, de muziek, de kostuums etc. de filosofie hierachter en de verbanden ertussen maar ben mijn doel van blog vrees ik nu allang voorbij geschoten. Maar dat is niet erg want het is een onderwerp wat zeer belangrijk, interessant en relevant is en me nauw aan het hart ligt en zo breed is dat je er bijna altijd te kort aandoet.

Ik zou het in ieder geval erg leuk zijn als jullie allemaal zouden komen kijken naar het stuk, ook al staat je visie op hoe we onze samenleving zouden moeten inrichten compleet haaks op die van Jelinek. Er zijn dan ook in dat geval nog genoeg mooie beelden en klanken waar je van kan genieten.

De voorstelling heet UNDERGROUND en speelt op 20 en 21 December in Amsterdam in de stadsschouwburg. Maar komt ook langs steden als Brussel, Antwerpen, Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Groningen, Delft, Eindhoven, Den Bosch etc. etc. Deze  speeldata en verdere informatie (foto’s, video’s, achtergrondinformatie, reacties..) kan je vinden op de site van ntgent.

Misschien is de mens pas echt vrij als hij gelijk is en pas echt gelijk als hij vrij is.. Of dit punt bestaat? Ik weet het niet.. Misschien weet Elfriede het wel.. Ik vind het in ieder geval de moeite waard om erover na te denken.