De eerste spelregel van onderhandelingen? Er zijn geen spelregels. Uit zijn jarenlange ervaring als onderhandelaar bij verschillende regeringsformaties heeft Ed van Thijn 10 spelregels rond onderhandelen gedestilleerd. Hiermee startte de sessie rond onderhandelen afgelopen vrijdag. 

Onderhandelen met de pers aan tafel

Een gesprek met Ed van Thijn is alsof je een gesprek hebt met de politieke geschiedenis van de voorbije decennia. Verschillende anekdotes van formaties uit de jaren ’70, ’80 en ’90 over het primaat van de politiek, het nut van een kaartspel tijdens de onderhandelingen, je tegenstander iets gunnen, de rol en opdracht van de Koningin en de huiver van een zakenkabinet en oorsprong van “de vruchtbare samenwerking tussen het kabinet en de Staten Generaal” komen aan bod. Voor dit laatste verwijst Van Thijn naar de formatie uit 1939. Hier beweerde hij zelf echter niet aanwezig te zijn.

Van Thijn is ongetwijfeld een begrip geworden in de geschiedenis van de formaties. Bij de verantwoording van de radiostilte tijdens de recente kabinetsonderhandelingen (Van Thijn: “politieke journalisten kunnen dan vakantie nemen”) verwees formateur Rutte nog naar het boek De Formatie van van Thijn waarin beschreven staat wat voor een heksenketel onderhandelingen wel niet waren, “waarbij de pers bijna mee aan tafel zat”. Hoewel van Thijn erkent dat die situaties niet optimaal waren, vindt hij de radiostilte onder Rutte democratisch onverantwoord.

Wangedrocht voor de democratie

Van Thijn gaat zelfs nog verder. Zijn tiende les uit onderhandelingen luidt dat “de formaties een wangedrocht zijn in onze democratie”. Als Nederland stabiele regeringen wil, zal het haar kiessysteem moeten aanpassen en naar een systeem meerdere stemrondes moeten gaan.

Eeuwigdurende formatie

Op zaterdag gingen de academici zelf aan de slag in een heus rollenspel. Naast partijbelangen had elke academicus een persoonlijke agenda te realiseren. En om deze agenda te verwezenlijken zijn alle middelen toegestaan; er zijn immers geen spelregels! Ook andere lessen van van Thijn bleken te stroken met de praktijk. Vergeet alles wat je dacht te weten wat formeren betreft: vergeet de rational choice theory. Wielrennen is toch belangrijker dan politiek; vraag maar aan voormalig minister-president Van Agt. Weg met het idee dat je snel moet onderhandelen. Hoewel: terwijl in het rollenspel partijleiders een akkoord aan het onderhandelen waren, waren buiten de onderhandelingskamer twee schaduwkabinetten in de maak. “Wit begint en wint” wil in de politiek zeggen “wie wint maken we een kopje kleiner”. Fase 1 in een formatie is trouwens de eliminatiefase; wat in het spel duidelijk werd toen bijvoorbeeld Samsom en Wilders opzij werden geschoven door hun partijleden.

Na een lange dag van onderhandelen en politieke spelletjes onder leiding van formateurs Martin Mevius en Erik van Bruggen, konden de academici het kabinet-Asscher 1 voorstellen bestaande uit PvdA, SP, D66, GL en 50-Plus en een regeerprogramma met enkele opmerkelijke punten. Onze sessie zit erop. Echter, voor wie later echte formatieonderhandelingen mag meemaken, let op de tweede les van Ed van Thijn: de formatie stopt nooit!

Foto van Manon Reuters.