In de zo nu en dan in gang gezette vredesprocessen is het Palestijnse vluchtelingenprobleem van groot belang. Wanneer men in onze tijd spreekt van 4,1 miljoen Palestijnse vluchtelingen, dan heeft men het over de oorspronkelijke vluchtelingen (nu nog een fractie van het totaal; denk aan getallen van duizend) plus hun nazaten. Minder dan eenderde van de 4,1 miljoen Palestijnse vluchtingen woont in een vluchtelingenkamp van de UNRWA.

De vredesonderhandelingen van 2000 (Camp David, de onderhandelingen waarbij de partijen het dichtst bij elkaars eisen in de buurt zijn geweest) liepen vast op het vluchtelingenprobleem. De Palestijnse Autoriteit, bij monde van Yasser Arafat, wilde dat alle vluchtelingen – dus de vluchtelingen en hun nakomelingen – zich binnen de grenzen van de staat Israël konden vestigen, terwijl toenmalig premier Ehud Barak van Israël op dat punt enkel terugkeer van de oorspronkelijke vluchtelingen, familiehereniging en geldelijke genoegdoening wilde aanbieden. Van de kant van de Palestijnen is het vluchtelingenprobleem een heet hangijzer; van de kant van Israël gaat dat ook op: de komst van vier miljoen Palestijnen wordt onaanvaardbaar geacht, omdat het Israëls bestaan als Joodse staat zou beëindigen, aangezien de mogelijkheid bestaat dat er door de instroom ineens minder Joden dan Palestijnen in Israël zouden wonen.

Aan het ontstaan van de oorspronkelijke, door de Verenigde Naties geschatte 711.000 Palestijnse vluchtelingen ligt een aantal oorzaken ten grondslag. Veel Palestijnen gaven in 1948 gehoor aan de oproepen van Arabische leiders om te vertrekken, om zodoende niet de oprukkende legers en Palestijnse strijders in de weg te zitten. Een kleiner aantal Palestijnen werd al dan niet terecht als vijandig aangemerkt en onder bedreiging gedwongen het land te verlaten. Het grootste deel vluchtte om niet bij de aanstaande oorlog – die tussen het nieuwe land Israël aan de ene, en Egypte, Syrië, Libanon, Jordanië, Irak, Jemen, Saoedie Arabië en de Palestijnse milities aan de andere kant – in de vuurlinie te staan. Onder veel Palestijnen, evenals in omliggende landen, heerste de verwachting dat de Arabische legers vanwege hun overmacht met gemak de nieuwe staat zouden overrompelen, maar de overwinning bleef uit.

Tijdens de Zesdaagse Oorlog van 1967 ontstond een nieuwe exodus, bestaande uit een geschatte 280.000 tot 350.000 mensen uit de Westoever, de Gazastrook en de Golanhoogte. Ongeveer de helft hiervan (120.000 tot 170.000 mensen) waren vluchtelingen uit de eerste oorlog, die opnieuw vluchtten, of in andere gevallen werden verdreven.

Het totale aantal van 711.000 Palestijnse vluchtelingen wordt in Israël weleens gerelativeerd met het vergelijkbare aantal Joodse vluchtelingen die uit de Arabische landen werden verdreven, ten gevolge van dezelfde oorlog. De schattingen lopen uiteen van 758,000 tot 866,000 mensen. In de loop der jaren hebben deze vluchtelingen hun plaats gevonden in de Israëlische maatschappij, terwijl de oorspronkelijke Palestijnse vluchtelingen en hun nazaten die kans niet hebben gekregen (niet in de bezette gebieden en al helemaal niet in de Arabische landen waarin zij werden opgevangen – waarover straks meer).

Het Palestijnse recht op terugkeer werd op 11 december 1948 vastgesteld door de Verenigde Naties in resolutie 194. De resolutie was niet bindend, omdat zij afkomstig was van de Algemene Vergadering en niet van de Veiligheidsraad. Hoewel vermeldenswaardig is de relevantie ervan, dus van het al dan niet bindend zijn, nogal twijfelachtig: het moge inmiddels bekend zijn dat zowel niet-bindende als bindende resoluties met enige regelmaat door beide partijen aan de laars worden gelapt.

In het beruchte artikel 11 van deze resolutie, dat vaak met betrekking tot het Palestijnse vluchtelingenprobleem wordt aangehaald, spreekt men van een recht op terugkeer dat uitgeoefend moet worden “zo snel als praktisch mogelijk is” en dat het recht geldt voor hen die “in vrede met hun buren wensen te leven”. Er bestaat onenigheid over de vraag of die wens om in vrede te leven, in algemene zin nu wel of niet bestaat. Saillant detail is dat Israël zelf voor de resolutie heeft gestemd, terwijl de Arabische landen destijds tegen waren. Dit is in nauw verband te zien met de ambigue positie van de Arabische landen met betrekking tot het vluchtelingenprobleem.

De Palestijnen die de wijk namen naar omliggende landen, verkregen daar niet het staatsburgerschap. De Arabische Liga bepaalde in 1957 dat “elke discussie die gericht is op een oplossing van het Palestijnse probleem die niet gegrondvest is op het recht van de vluchteling om de staat Israël te vernietigen, gezien moet worden als een beschadiging van het pan-Arabische volk en een handeling van verraad.” Op dezelfde conferentie werd bepaald dat de Palestijnse vluchtelingen – en hun nazaten – geen staatsburgerschap zouden kunnen krijgen “ter vermijding van de ontbinding van hun identiteit en om hun recht op terugkeer naar hun thuisland te beschermen”. Tot op heden is er aan de kwestie van het staatsburgerschap weinig veranderd. Jordanië verleende tot nu toe als enige land aan al de door haar opgenomen Palestijnse vluchtelingen dezelfde rechten als die haar eigen burgers bezitten, maar er zijn ook bloedbaden aangericht onder de vluchtelingen. Ook in andere Arabische landen hebben de Palestijnse vluchtelingen het slecht getroffen. In Libanon bijvoorbeeld, is eigen bezit nog altijd verboden voor de Palestijnen en hun nakomelingen, en daarnaast is er in het verleden meerdere malen sprake geweest van massaslachtingen in de kampen, zoals in Sabra en Shatilla in 1982 door Libanese Falangisten (christenen), en in 1985 opnieuw door de Syrische Amal (sjiieten). Veel vluchtelingenkampen in Libanon zijn vrijstaten, waar Libanesen niet worden toegelaten. Een zeer klein, voornamelijk christelijk deel van de Palestijnse inwoners is het staatsburgerschap verleend.