In een liberaal systeem is het omvallen van een bedrijf een normale gang van zaken. Onder het mom van “de kaf van het koren scheiden”, zijn faillissementen aan de orde van de dag.

Je gokt, je verliest, en je bent failliet.

Bij grootbanken geldt dit devies echter niet. Het probleem is namelijk dat deze bedrijven dusdanig groot, en dusdanig gewichtig, zijn in een economie, dat omvallen hoogst ongewenst is. Het kan de gehele economie op de rand van de afgrond brengen.

Indien deze situatie zich toch voordoet (denk aan Fortis) staat de overheid voor een duivels dilemma: de bank redden, en daarmee belastinggeld aanwenden om de schade te beperken. Of, de bank laten vallen, en daarmee de gehele economie in groot gevaar brengen. We kunnen dit gerust een moreel dilemma noemen (in economische termen moral hazard). Als het goed gaat met de economie, drijft het kapitalisme de winst (en de bonussen) in de zakken van de bankiers. Als het economisch slecht gaat, worden de verliezen gesocialiseerd door de overheid. Privatize the profits, socialize the cost.

Kop jij wint, munt ik verlies.

Een nieuw systeem

Iedereen is het erover eens dat deze machtspositie moet veranderen – maar dat is helaas makkelijker gezegd dan gedaan. Want hoe kunnen we ervoor zorgen dat we minder afhankelijk zijn van banken?

Verscheidene opties doen nu de ronde. Zo denkt de Minister van Financiën, Wouter Bos, aan het verkleinen van banken. Het balanstotaal van ING vóór de crisis was meer dan 1100 miljard euro. Dat staat gelijk aan twee keer het Bruto Nationaal Product van Nederland. En meer dan vijf keer de totale begroting van de overheid. Dat werpt de vraag op: is het wel slim om zulke grote banken te hebben? Misschien is het wel beter als de banken gespecialiseerde “niche” spelers worden, in plaats van universele grootbankiers. Eurocommissaris Neelie Kroes (mededinging) gaf in de afgelopen weken een eerste aanzet; ze dwong de drie grote spelers in Europa die staatssteun hebben ontvangen (ING, Lloyds en RBS), onderdelen af te stoten. Haar strekking: de macht van de grootbanken inperken, en kleine spelers de kans geven de markt te betreden.

Een andere oplossing zou internationaal toezicht zijn. De Duitse kanselier Angela Merkel opperde, samen met haar Franse collega Nicolas Sarkozy, om een “internationaal agentschap” op te richten tegen het huidige “amorele” systeem. Hun portee: als wij internationaal de touwtjes strakker in handen nemen, en tezamen handelen als een grensoverschrijdende bank omvalt of onbehoorlijke risico’s neemt, kunnen we voor meer stabiliteit zorgen. Dat, in combinatie met strikte internationale regels, zou de banken moeten intomen.

Nog een, meer innovatief, idee wordt onder andere door Richard Portes, hoogleraar aan de London Business School, voorgesteld in het NRC Handelsblad van 31 oktober: testamenten maken voor banken. Als we nu al duidelijk maken wie de rekening zal betalen bij een eventueel faillissement, zal het toezicht verscherpen. Immers zullen dan onnodige risico’s niet zomaar worden geaccepteerd door de mensen die worden gedupeerd bij een eventuele ondergang. Nout Wellink, president van De Nederlandse Bank (DNB), vertelde tijdens de ConQuaestor Masterclass dat de Europese toezichthouders zich hierover beraden. Want als er duidelijke resolutieschema’s zijn, waar toezichthouders banken gemakkelijk kunnen onteigenen én ontrafelen – is niks too big to fail.

Er is veel discussie en onenigheid wat er gedaan moet worden aan het huidige, onhandelbare systeem. Wel is iedereen het over één ding eens. Dit is dé tijd om het systeem eens grondig onder loep te nemen. Want als je de machtige, oligarchische bankenlobby de tijd geeft om weer op adem te komen, zal het nog moeilijk zijn om de verandering te bereiken die nodig is.

Let op de volgende vergaderingen van het Basels Comité.