Amerika is in verval, wegen verkruimelen, bruggen storten in, fabrieken sluiten, horden werkelozen dwalen ontredderd door de straten. Maar de massa’s verzamelen zich niet op Wall Street om te protesteren tegen graaiende bankiers, want de ellende zit nog dieper: het esprit is uit alle regionen van de samenleving verdwenen. Men hangt doelloos rond en vraagt elkaar: ‘waar is John Galt’?

Atlas in staking

Het zijn de imposante, dystopische openingsscènes van Atlas Shrugged (1957). In Europa onbekend, maar in de VS worden van dit boek nog altijd honderdduizenden exemplaren per jaar verkocht. Het is volgens Time Magazine na de Bijbel het meest invloedrijke boek van Amerika – nota bene geschreven door een Russische emigrée Ayn Rand, née Alissa Rosenbaum.

Het verval van Amerika dat Rand beschrijft lijkt in veel opzichten op het Amerika van nu. In That Used to be Us (2011) schrijft Thomas Friedman dat hij in Washington merkte dat een publieke roltrap wekenlang buiten dienst was. In China zou dit nog dezelfde dag zijn verholpen, constateert hij. Waar volgens Friedman de oorzaak van verval ligt in publieke armoede en private rijkdom, wordt in Atlas Shrugged Amerika geteisterd door een tekort aan kapitalisme.  Pas laat in het boek beschrijft ze hoe uit onvrede met de steeds socialistischer (lees: Europeser) wordende maatschappij de grote industriëlen – de equivalenten van Steve Jobs in onze huidige diensteneconomie – naar een afgelegen vallei in Colorado zijn vertrokken. In dit ‘Atlantis’ wonen ze samen op basis van onversneden egoïsme. Alles kost geld en iedereen concurreert elkaar de vernieling in. Maar daar genieten de industriëlen juist van.

Door links en rechts wat bedrijven te saboteren helpen ze de neergang van Amerika een handje, tot het zo droevig gesteld is geraakt met het land dat ze de grootkapitalisten uit Atlantis weer als helden zullen binnenhalen. Zodat die kapitalisten, onder leiding van John Galt, eindelijk het échte kapitalisme kunnen invoeren. Als het clubje grootindustrieëlen de tijd rijp acht om de wijde wereld weer in te trekken, zegt Galt triomfantelijk:

‘De weg is nu vrijgemaakt. We gaan terug naar de wereld.’ Hij hief zijn hand omhoog en boven de lege, verwoeste aarde maakte hij in de lucht het teken van de dollar.

De schuldige aan de verloedering van de VS is volgens Rand het altruïsme. Je leest het goed. Rand profeteert dat Amerika aan goede bedoelingen ten onder zal gaan. Altruïsme leidt tot slechte zakelijke beslissingen. Altruïsme leidt tot verval. Altruïsme leidt tot boterzachte keuzes. Altruïsme is de wortel van al het kwaad.

Niet interpreteren maar veranderen

Rand’s waarschuwing is de laatste dertig jaar ter harte genomen door de Amerikanen en lijkt op paradoxale wijze de huidige crisis zelf veroorzaakt te hebben. Wat heeft Ayn Rand dan met de kredietcrisis te maken? De toekomst voorspellen is onmogelijk, alleen al omdat een voorspelling van de toekomst – mits deze gehoord wordt – de toekomst beïnvloedt. Weg voorspelling, want mensen zullen met de voorspelling rekening houden. En dit is precies wat er gebeurd lijkt te zijn met Atlas Shrugged. Met haar utopie van een vrije markt heeft ze de hetze tegen de staat en de verheerlijking van het individu van een filosofisch en moreel fundament voorzien. Maar ze heeft niet alleen deze vermeende gevaren gesignaleerd, ze heeft ook geijverd haar kapitalistische utopie te realiseren. Niet alleen door invloedrijke boeken te schrijven – veertien jaar voor Atlas Shrugged, haar magnum opus, was The Fountainhead (1943) al bijzonder succesvol – maar vooral omdat ze de philosophe fatale van Alan Greenspan werd en macht uitoefende op een invloedrijke coterie die zichzelf natuurlijk herkenden in de heroïsche beschrijving van de egoïstische protogonist John Galt. In ieder geval speelde Greenspan een hoofdrol in het liberaliseren van financiële markten toen hij van 1987 tot 2006 de Amerikaanse Federal Reserve bestierde. Daarmee begon een economisch experiment dat wat ideologische verblinding niet onderdoet voor het communisme.

De kapitalistische utopie

Volgens Hans ‘filosoof des vaderlands’ Achterhuis hebben we hier dan ook te maken met een ‘utopie van de vrije markt’. Achterhuis kwam pas laat tot de ontdekking dat de zuiverende krachten van de vrije markt ook een ideologische vooronderstelling was. Hij vond dat hij pas laat tot dit inzicht kwam. Veel Europeanen zijn er nooit echt gevoelig voor geweest. Terwijl de meeste Republikeinse presidentskandidaten nog altijd in de schittering van ideologische verblinding leven. Zoals President Obama het 6 december tijdens een speech formuleerde:

Their philosophy is simple: We are better off when everyone is left to fend for themselves and play by their own rules.

Met name de Tea Party is het schoolvoorbeeld van het functioneren van een ideologie. Na de grootste financiële crisis in jaren – ontstaan door financiële liberalisering – roepen zij dat de oplossing in nog minder overheid gelegen is. De huidige crisis is ontstaan omdat het huidige systeem nog lang niet kapitalistisch genoeg is.

Het beest verhongeren

Egoïsme en hebzucht blijven machtige drijfveren. Het communisme probeerde ze te vermorzelen. Het door Rand en consorten geinstigeerde neoliberalisme probeerde ze aan te wakkeren tot een vreugdevuur. Maar wat de Europeanen en Obama begrijpen is dat juist het temmen, het kanaliseren van het kapitalisme een belangrijke opdracht is van de staat. We zullen in onze hebzucht moeten snoeien, willen we samenleven. Europeanen weten dit al lang. Wij nemen de staat voor lief. De Amerikaanse Tea Party niet. Hun motto is simpel: laat de staat verhongeren –  ’starve the beast’.

Willen wij de Tea Party in de VS begrijpen, dan wenden wij ons tot een opmerkelijke bewoner van Rand’s Atlantis, Ragnar Danneskjöld. Als voormalig student filosofie is Danneskjöld actief geworden in de piraterij. Door regeringsschepen te kapen rooft hij belastinggeld dat hij teruggeeft aan.. de superrijken. Het is het anarcho-kapitalistische partijprogramma van de Tea Party in een notendop.

Foto via Flickr – Rmlowe.