”Arbeit muss sich wieder Lohnen”

Met die slagzin probeerden de Liberalen in Duitsland stemmen te trekken bij de landelijke verkiezingen. De redenering van de partij, die ook door onze VVD wordt onderschreven, is in essentie simpel. Als ik van elke euro die ik extra verdien, 45% in plaats van 55% moet afdragen aan belastingen wordt mijn arbeid meer beloond. Ondernemerschap krijgt zo een extra impuls.  

De Liberale Partij FDP heeft het goed gedaan bij de recente Bondsdagverkiezingen, met een fundamentalistisch liberaal programma. De FDP stelt dat de overheid zich terug moet trekken uit de economie (bijvoorbeeld door minder sociale projecten te financieren en premies te minimaliseren). Wanneer de overheid ophoudt mensen voor te trekken (of te “pamperen”) kan de markt zelf zorgen dat de poppetjes op de goede plek komen. Meritocratie op zijn best. “Arbeit muss sich wieder Lohnen”.

Vraag is: werkt het ook in de praktijk? 

Twee observaties zijn van toepassing op het liberale adagium. 1) Vaak is equality of opportunity een fabeltje. 2) En gelijkheid gebaseerd op marktkrachten kan desastreuze gevolgen met zich meebrengen.

Marktgelijkheid?

Allereerst 1), equality of opportunity. De basis van het liberalisme is de stelling dat iedereen gelijke kansen heeft. Die gelijkheid wordt bereikt door alle barrières die de overheid creëert weg te trekken (en daardoor vriendjespolitiek te minimaliseren).

De vraag is alleen in hoeverre de markt voor gelijkheid kan zorgen. Zijn mensen niet bevoorrecht als ze in een goede wijk wonen? Of benadeeld bij het tegenovergestelde? En, in hoeverre is iemand bevoordeeld als hij/zij over “oud-geld” (oftewel een vermogen) beschikt? De verschillen in startsituatie zijn in de praktijk wel erg groot.

Zelfs Usain Bolt wint geen 100 meter sprint als zijn tegenstanders 50 meter voorsprong krijgen.

Het doel heiligt de middelen

Aan de andere kant 2), zijn er ook plekken waar de gelijke markt enigszins in de buurt van het ideaal van een liberale arbeidsmarkt komt. Een goed voorbeeld daarvan is investment banking.

Deze banken, die financieel advies verschaffen en intermediair in de kredietmarkt zijn, volgen het ideaal van equality of opportunity. Het onderliggende parool is: “Wij nemen liever iemand aan met meerdere kinderen en een torenhoge schuldenlast dan iemand die nog geen enkele tegenslag in zijn leven heeft gehad. Die mensen zijn pas echt ambitieus.”

Recentelijk kreeg ik de kans om verscheidene investment banks van binnen te bekijken, en te onderzoeken. Een rondje op de werkvloer liet zien dat geen specifieke achtergrond noodzakelijk was; werknemers met uitzonderlijke studieresultaten waren de uitzondering, niet de regel. Wel hadden ze één ding gemeen: ze hadden allen een ijzersterke motivatie en onverzadigbare drang om te slagen.

Dit lijkt een perfecte meritocratie. Helaas kan de markt verkeerde incentives naar voren halen. Een recruiter van een toonaangevende bank illustreerde dit met de woorden: “wij zoeken mensen die de top willen halen, en daarvoor indien nodig de messen slijpen”. Het doel heiligt de middelen.

Leren van onze fouten

Deze (enigszins simplistische) modelleringen van de werkelijkheid geven goed weer hoe moeilijk het is om marktkrachten goed te laten werken. Toch blijken veel kiezers van de liberale punchline gecharmeerd.

Politieke waarneming: op het moment dat de elite in de Westerse landen onder vuur ligt, en (dus) de ontevredenheid met zittende kabinetten en overheidsbeleid groot is, trekken de oude slogans van het liberalisme opnieuw veel kiezers. Hoe je ze in de praktijk waar moet maken is een andere zaak.