Een politicus toont leiderschap op basis van zijn visie. Dacht ik althans. Volgens campagnestrateeg Kay van de Linde gaat het echter om de persoon: ‘De vent maakt de tent’. Wat ook telt is discipline, framing en herhaling. De politicus richt zich dus niet op een droombeeld voor de samenleving maar op directe bevrediging van een oppervlakkige behoefte: liever vandaag een snelle slagzin dan vergaande voornemens voor morgen.

Ik geloof dat een politicus meer kan. Politici houden zich fulltime met politiek bezig en kunnen daardoor een weloverwogen visie op de toekomst ontwikkelen. Kiezers zijn fulltime met iets anders bezig: ze zijn bakker, arts of loodgieter en kunnen zich niet iedere dag over politieke thema’s buigen. Het is dus belangrijk dat de politicus zijn visie ter discussie stelt en verdedigt, zodat de kiezer zijn eigen mening door debat en discussie kan ontwikkelen en een goede keuze kan maken.

Voor campagnestrategen, vooral in de Verenigde Staten, lijkt de mening van kiezers echter niet heel belangrijk. In plaats van de kiezer te doorgronden, testen ze liever of een boodschap goed overkomt met bijvoorbeeld een focusgroep. Daarin lijken politieke strategen op commerciële marketeers: beiden analyseren welke boodschap of product ‘verkoopbaar’ is. Het belangrijkste is echter niet of de kiezer het koopt, maar of hij het nodig heeft.

Het resultaat van focusgroepen, opiniepeilingen en enquêtes staat aan de basis van het partijprogramma. De ideeën van de politicus gaan daarbij verloren. Zodoende veranderde Mitt Romney tijdens de verkiezingsrace telkens van mening: hij volgde de laatste opiniepeilingen in plaats van te leiden met zijn eigen visie. Uiteraard is een eigen verhaal ook risicovol: de kiezer wijst het mogelijk resoluut af. In dat geval heeft de politicus weliswaar verloren maar ook de democratie een sprong voorwaarts geholpen.

Ook in Nederland volgen politici te vaak en leiden ze te weinig. De momenten waarop partijen en politici laten zien wat ze echt vinden, zoals toen GroenLinks twijfelde aan de Kunduzmissie, zijn schaars. Juist in dat soort gevallen komt door discussie en debat de mening van de burger pas echt naar boven: GroenLinks verloor veel leden maar kreeg er ook veel nieuwe bij. De controverse zette niet alleen de kamer op scherp, ze bevorderde ook het publieke debat en de kennis van kiezers.

Uitgerekend de commercie heeft een goed voorbeeld voor de politiek beschikbaar. Electronicabedrijf Apple luistert niet naar de consument volgens topontwerper Steve Ive: ‘We don’t do focus groups – that is the job of the designer’. En: ‘It’s unfair to ask people who don’t have a sense of the opportunities of tomorrow from the context of today to design.’ Dat is dus leiderschap op basis van een visie.