“Ieder mens heeft het recht zich klem te eten aan kroketten, chips en negerzoenen. Verstandig is het niet, maar onze vrijheid is niets waard als we geen onverstandige keuzes mogen maken. Gezondheid is ontegenzeggelijk een vrijheidsgevoel”, aldus progressief politiek filosoof Rutger Claassen.

Steeds meer mensen in Nederland zijn te zwaar. Meer dan de helft van de mannen boven de 45 en vrouwen boven de 55 heeft overgewicht. Daarnaast is er sprake van sterk toenemend overgewicht bij kinderen. Onlangs pleitte de Raad voor Volksgezondheid en Zorg (RVZ) in het rapport ‘preventie van welvaartsziekten’ voor invoering van een vet- en voedseltaks. Dit om het toenemende overgewicht tegen te gaan. Het onderwerp gezondheid wordt met de vraag van de RVZ gepolitiseerd. Mogen individuen hun vrijheid in de privésfeer zelf invullen of is het de taak van de overheid grenzen te stellen aan deze vrijheid? Betekent vrijheid ook fouten mogen maken of moet de overheid deze fouten waar mogelijk voorkomen? Met andere woorden: waar stopt de taak van de overheid en begint de eigen verantwoordelijkheid van het individu?

Sinds begin jaren ’80 leven we in een neoliberaal discours. Een van de belangrijkste kenmerken van het neoliberalisme is de vrijheid die aan het individu gegeven wordt. Deze vrijheid moet verantwoordelijkheid creëren bij het individu. Het neoliberalisme legt het vrije en autonome individu geen strobreed in de weg. Hierdoor zijn de keuzes die het individu maakt zijn eigen vrije beslissingen. Een aantal belangrijke neoliberale denkers hebben ook een nadrukkelijke mening over de rol die de overheid zou moeten spelen binnen een samenleving. Zo zegt Hayek:

“a free, liberal, democratic order is incompatible with the enactment of rules which specify how people should use the means at their disposal.”

Hij is van mening dat overheidsinterventie tot een minimum beperkt moet worden. Friedman deelt deze mening, volgens hem belemmert staatsingrijpen de vrijheid van individuen en is het een zogenaamde force of evil.

De vraag is wat het concept vrijheid precies inhoudt? De Britse filosoof Isaiah Berlin maakt onderscheid tussen negatieve en positieve vrijheid. Onder negatieve vrijheid wordt het recht van burgers om gevrijwaard te zijn van dwang en onderdrukking door de overheid verstaan. Alleen wanneer er dwingende redenen zijn van algemeen belang, mag er door de overheid worden ingegrepen. ” Het positieve vrijheidsbeginsel houdt in dat de overheid vrijheid van zijn onderdanen mogelijk maakt. De staat spant zich dus in voor gelijke kansen. Er hier wringt dan ook de schoen.

Invoering van de vettaks zou namelijk aantasting van de negatieve vrijheid betekenen. Het zou immers zo zijn dat individuen middels dwang aangezet zouden worden tot gezonder eten. Aan de andere kant zorgt het positieve vrijheidsbeginsel voor gelijke kansen voor iedereen. De vraag kan gesteld worden hoe gelijk de kansen van mensen zijn? Wanneer je ouders je volproppen met ongezond eten, je op je vijfde al blikken redbull met weet ik veel hoeveel suiker drinkt, je nooit vers fruit en verse groente voorgeschoteld krijgt. Heb je dan wel de kans om gezond te gaan leven? Of is een ongezond leefpatroon dan een routine die er in sluipt en waartegen de overheid je moet beschermen? Als progressief liberaal vind ik de invoering van de vettaks een moeilijke kwestie. Enerzijds ben ik faliekant tegen overheidsbemoeienis in de persoonlijk leefsfeer. Anderzijds vind ik ook dat voornamelijk jonge kinderen beschermt moeten worden tegen de onverstandige keuzes die hun ouders soms maken. De eerlijkheid gebied mij te zeggen dat ik er niet uitkom.

Wel kan bekeken worden hoe groot de kans is dat de overheid zal voldoen aan de vraag van de RVZ. Het huidige kabinet, onder aanvoering van premier Mark Rutte, zet zichzelf neer als neoliberaal. Zo zegt Rutte in de regeringsverklaring: “wij willen geen betutteling, geen onhoudbare rookverboden en geen overbodige regels in de persoonlijke levenssfeer.” Uitgaande van dit streven is het dus niet waarschijnlijk dat de vettaks wordt ingevoerd.

Toch is deze conclusie te kort door de bocht en stelt bijvoorbeeld Femke Halsema de vraag of we nog wel leven in een neoliberaal discours. Er lijkt namelijk sprake van een trend in samenleving waarbij de overheid steeds meer stuurt in de negatieve vrijheid van mensen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het beperken van de vrije partnerkeuze en het beperken van religieuze vrijheden. Het lijkt er op dat er een nieuw maakbaarheidsgeloof bestaat in de huidige samenleving dat gedomineerd wordt door conservatief liberalen. Dit nieuwe geloof richt zich vooral op het corrigeren van levensstijlen, culturele gebruiken en privéwaarden. Binnen dit discours zou de invoerring van de vettaks dus absoluut wel passen.

De toekomst zal ons leren of we nog leven in een neoliberaal discours of dat we langzaam opschuiven richting een conservatief discours. Blijf je vooral volstoppen met ongezond eten tot die tijd, want wie weet kost het straks allemaal veel meer geld.

Foto via Flickr – LifeSupercharger.